Ο Ιερός Ναός των Εισοδίων της Θεοτόκου (Καπνικαρέα) ως Μνημείο

Το ελληνικό πνεύμα του μέτρου και της αρμονίας χαρακτηρίζει τον ναό της Καπνικαρέας. Προσαρμόζεται αρμονικά στο ανθρώπινο μέτρο. Εσωτερικά, αποπνέει μια ήρεμη ατμόσφαιρα, ανυψώνοντας τον πιστό, κάνοντάς τον να πλησιάσει αρμονικά τη Θεϊκή Παρουσία.

Ιστορικό πλαίσιο και τοποθεσία

Ο ιερός ναός των Εισοδίων της Θεοτόκου της Καπνικαρέας βρίσκεται στο ιστορικό κέντρο της Αθήνας, στον εμπορικό δρόμο της Ερμού. Χρονολογείται στο δεύτερο μισό του 11ου αιώνα, στη Μεσοβυζαντινή περίοδο, και είναι ένας από τους σημαντικότερους βυζαντινούς ναούς της Αθήνας.

Από τον 9ο αιώνα έως το 1204, η Βυζαντινή Αυτοκρατορία βρίσκεται στο απόγειο της δύναμής της. Ειδικά την περίοδο των δυναστειών των Μακεδόνων και των Κομνηνών αυτοκρατόρων, ο βυζαντινός κλασικισμός βρίσκει την πιο ιδανική του μορφή.

Εν αντιθέσει με την Κωνσταντινούπολη, η Αθήνα ήταν μια βυζαντινή πολίχνη την εποχή κατασκευής της Καπνικαρέας, με ζωντανή ωστόσο την ανάμνηση της αρχαίας κλασσικής αίγλης και του λαμπρού της παρελθόντος στη μνήμη των Βυζαντινών.

Ονομασία του ναού

Υπάρχουν διαφορετικές εκδοχές σχετικά με την ονομασία του ναού ως «Καπνικαρέας». Αναφέρεται ωστόσο και η ονομασία «Καμουχαρέα» σε παλαιότερες μαρτυρίες: οι περιηγητές Σπον και Γουέλερ στο τελευταίο τέταρτο του 17ου αιώνα την αναφέρουν με αυτό το επίθετο.

Επικρατέστερη είναι η ερμηνεία πως το επίθετο «Καπνικαρέα» δόθηκε στον ναό από τον ιδρυτή της, η επαγγελματική ιδιότητα του οποίου απέδωσε και την ονομασία στον ναό. Ο κτήτορας, ο οποίος πιθανόν ήταν «Καπνικάρης», διατελούσε δηλαδή εισπράκτορας ενός είδους κεφαλικού φόρου, του επονομαζόμενου καπνικού.

Αρχιτεκτονική του ναού

Ο ναός στη σημερινή του μορφή αποτελείται από ένα σύμπλεγμα τριών κτηριακών δομών: τον ναό των Εισοδίων της Θεοτόκου, το παρεκκλήσι της Αγ. Βαρβάρας στο βόρειο τμήμα και τον εξωνάρθηκα με το πρόπυλο στα δυτικά.

Το αρχικό κτίσμα έχει οικοδομηθεί πάνω σε ερείπια αρχαίου ναού, κατά τη συνήθεια των χριστιανών των πρώιμων χρόνων, για να εδραιώσουν τον Χριστιανισμό.

Ο ναός των Εισοδίων της Θεοτόκου ανήκει αρχιτεκτονικά στον σύνθετο τετρακιόνιο τύπο σταυροειδούς εγγεγραμμένου με τρούλο. Αυτό σημαίνει πως ο σταυρός που σχηματίζεται στην οροφή του ναού εγγράφεται σε ένα τετράγωνο.

Εξωτερική άποψη

Η τοιχοποιία έχει σχηματιστεί από δόμους, ορισμένοι από τους οποίους αποτελούν υλικό παλαιοχριστιανικών κτισμάτων, πρακτική η οποία ήταν ευρέως διαδεδομένη στη βυζαντινή εποχή. Οι δόμοι στην Καπνικαρέα είναι τοποθετημένοι με τέτοιο τρόπο ώστε να σχηματίζουν σταυρούς, χαρακτηριστικό των ναών των αρχών του 11ου και 12ου αιώνα.

Στα ανώτερα τμήματα η τοιχοποιία ακολουθεί το πλινθοπερίκλειστο σύστημα, το οποίο επικράτησε για μεγάλο διάστημα στον ελλαδικό χώρο στη ναοδομία από το β' μισό του 10ου αιώνα. Η στέγαση του ναού έχει γίνει με βαθμιδωτούς θόλους, ενώ τονισμένες με οδοντωτό γείσο είναι στο κάτω μέρος όλες οι απολήξεις των στεγών. Στο κέντρο δεσπόζει ο κομψός αθηναϊκός τρούλος.

Ο τρούλος — Εξωτερικά χαρακτηριστικά

Ο τρούλος της Καπνικαρέας είναι αθηναϊκού τύπου, το τύμπανο είναι οκταγωνικό, με μαρμάρινους ημι-οκταγωνικής διατομής κιονίσκους στις ακμές του. Σε οκτώ σημεία συγκεντρώνονται τα όμβρια· εκεί υπάρχουν ραδινές υδρορροές με τη μορφή ζώων, συγκεκριμένα λεοντοκεφαλές με τονισμένους οφθαλμούς και ένθετες κόρες. Σώζονται οι τέσσερις σήμερα από αυτές.

Εσωτερική διαμόρφωση

Ενδιαφέρουσα είναι η διαμόρφωση του Ιερού Βήματος, στο οποίο έχουν ανοιχθεί ημικυκλικές κόγχες, με διόδους προς τα παραβήματα. Με αυτόν τον τρόπο το Ιερό αποκτά τριμερή μορφή και διευκολύνεται η κινητικότητα μέσα σε αυτό.

Στο εσωτερικό του κυρίως ναού υπάρχουν παραστάδες οι οποίες αντιστοιχούν στους τέσσερεις κίονες. Ο τρούλος εσωτερικά στηρίζεται σε τέσσερις αρράβδωτους κίονες, επιστεφόμενους με παλαιοχριστιανικά κιονόκρανα πιθανόν του 5ου αιώνα. Τα τρία από αυτά είναι κορινθιακά, ενώ το τέταρτο είναι κορινθιάζοντα τύπου με ανακαμπτόμενα φύλλα καλάμου πάνω και ακανθόφυλλα κάτω.

Τοιχογραφίες — Ζωγραφικός διάκοσμος

Βυζαντινές τοιχογραφίες δεν σώθηκαν στο εσωτερικό του ναού. Οι αγιογραφίες που κοσμούν σήμερα τον ναό έγιναν τη δεκαετία του 1940. Το μεγαλύτερο μέρος ανήκει στον Φώτη Κόντογλου, ο οποίος ξεκίνησε να αγιογραφεί την εκκλησία το 1942, αρχίζοντας από την αψίδα με την τεχνοτροπία της νωπογραφίας (fresco).

Με το έργο του αυτό ο καλλιτέχνης άρχισε τη σχέση του με την Αττική. Είναι εμφανές από τις αγιογραφίες του Ιερού Βήματος, του τρούλου και του νότιου τοίχου πως προσπάθησε να δώσει στο μνημείο αυστηρό, ήρεμο και κλασικίζον μεταβυζαντινό ύφος, ανάλογο με εκείνο της πρώιμης μεταβυζαντινής εποχής.

Το πρόπυλο και ο εξωνάρθηκας

Το πρόπυλο είναι διακοσμημένο με οδοντωτό γείσο και σχηματίζονται αετώματα και στις τρεις πλευρές. Χρονολογείται στον πρώιμο 12ο αιώνα, καθώς έχει τρία πλίνθινα τόξα, ένα εκ των οποίων, πεταλόσχημο, είναι εναρμονισμένο με εκείνο της τοιχισμένης θύρας.

Στη δυτική πλευρά του ναού, σε ολόκληρο το μήκος, προστέθηκε μεταγενέστερα, πιθανόν τον πρώιμο 12ο αιώνα, μια στενόμακρη ανοικτή στοά με δίλοβα ή μονόλοβα ανοίγματα και αρράβδωτους κίονες. Είναι χτισμένη με ιδιαίτερα προσεγμένο πλινθοπερίκλειστο σύστημα.

Ο ναός στη σύγχρονη εποχή

Ο ναός το 1834 κινδύνεψε να κατεδαφιστεί με θέσπισμα του ελληνικού κράτους για να εφαρμοστεί το ρυμοτομικό σχέδιο του αρχιτέκτονα Leon von Klenze, ο οποίος είχε προβλέψει να κατασκευάσει την οδό Ερμού ευθεία και χωρίς εμπόδια. Ευτυχώς σώθηκε χάρη στην παρέμβαση του πατέρα του Όθωνα, του βασιλιά της Βαυαρίας Λουδοβίκου, ο οποίος ήταν φιλέλληνας.

Ο ναός της Καπνικαρέας ανήκει σήμερα στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, ύστερα από ενέργειες του καθηγητή Αμίλκα Αλιβιζάτου και σύμφωνα με νόμο, το 1931. Πραγματοποιήθηκαν αρκετές εργασίες αποκατάστασης στο παρελθόν, αλλά χρήζει συνεχούς συντήρησης και στερέωσης.